Książka „Krzemionki opatowskie” S. Krukowski

W zbiorach biblioteki Muzeum Historyczno-Archeologicznego w Ostrowcu Świętokrzyskim znaleźć można niezwykle ciekawe pozycje, stanowiące jednocześnie źródło wiedzy naukowej, jak i niepowtarzalne świadectwa historii. Jednym z nich jest egzemplarz wydanej w 1939 roku pracy Stefana Krukowskiego pt. „Krzemionki opatowskie” z własnoręczną dedykacją i autografem Autora.

Książka ma wymiary 23,8 cm (długość linii grzbietu) na 16,8 cm (szerokość), co czyni ją zbliżoną do współczesnego formatu A5. Składa się ona z następujących części: początkowych 12 stron, z których oznaczono cyframi rzymskimi strony od V do XII (w ich skład wchodzi strona tytułowa i redakcyjna oraz spis treści i przedmowy), oraz ze 136 stron, z których 134 oznaczono cyframi rzymskimi. Książkę zaopatrzono w 26 czarno-białych ilustracji (zdjęć i map). Pierwotnie książka została wydrukowana na gładkim papierze i w miękkiej, broszurowej oprawie. Współcześnie pracownicy M H-A zadbali o jej zabezpieczenie i zaopatrzyli ją w twardą oprawę introligatorską.

Książka została wydrukowana w drukarni M. Drabczyńskiego przy ul. Siennej 33 w Warszawie. Ukazała się nakładem Muzeum Techniki i Przemysłu w Warszawie przy współudziale Państwowego Muzeum Archeologicznego, miesięcznika „Ziemia” i miesięcznika „Przegląd Górniczo-Hutniczy” w 1939 roku. Znajdujący się w zbiorach Biblioteki M H-A w Ostrowcu Świętokrzyskim egzemplarz był własnością Biblioteki istniejącego przed II wojną światową Muzeum Ziemi Opatowskiej w Ostrowcu Świętokrzyskim, o czym świadczy odpowiedni podpis i sygnatura c.320/911, widoczne na okładce. Wspomnianą sygnaturą zostały opatrzone także strona przedtytułowa i tytułowa. Na stronie przedtytułowej widoczna jest napisana osobiście i podpisana przez Stefana Krukowskiego dedykacja o treści: „Ostrowieckiemu Oddziałowi Pol. Tow.-a Krajoznawczego i Muzeum Ziemi Opatowskiej z wyrazami wdzięczności i prawdziwego poważania. 27 I 39 S. Krukowski”. Dedykacja została sporządzona za pomocą pióra i świadczy o przekazaniu przez Krukowskiego egzemplarza jego pracy wspomnianym instytucjom.

Opisywana książka była pierwszą monografią stanowiska archeologicznego Krzemionki i efektem prac Stefana Krukowskiego na tym polu górniczym w latach dwudziestych i trzydziestych XX wieku. Przez kilkadziesiąt lat była ona jedyną istniejącą monografią Krzemionek. Jest to praca wszechstronna, a jednocześnie dzieło o wysokim stopniu ogólności. Składa się ona z głównych rozdziałów (I. Przyroda i ramy przyrodnicze gospodarki, II. Krzemionki opatowskie – kopalnia neolityczna, III. Krzemionki opatowskie – zabytek nieruchomy zbiorowy, stan jego zachowania; teren przyszłego rezerwatu, IV. Odkrycie, dotychczasowa ochrona i dotychczasowa eksploracja Krzemionek opatowskich, V. Przyszłość Krzemionek opatowskich), podzielonych na podrozdziały. Sporo miejsca poświęcił S. Krukowski nie tylko opisowi pola eksploatacyjnego i podziemnych wyrobisk kopalnianych, ale także metodom pracy pradziejowych górników, wymianie oraz wierzeniom. Powiązał kopalnie z kulturą pucharów lejkowatych i częściowo także z kulturą amfor kulistych oraz z osadą funkcjonującą na wzgórzu Gawroniec w Ćmielowie. Monografia ta do dziś zachowuje w dużej mierze swą aktualność, pozostając jedną z podstawowych prac na temat pradziejowego pola górniczego w Krzemionkach. S. Krukowski postawił w niej także postulat powstania stacji naukowej i odpowiedniej bazy turystycznej w Krzemionkach, zrealizowany w pełni  dopiero w XXI wieku. Na końcowych stronach książki został umieszczony słowniczek terminologii górniczej sporządzony przez inż. gór. Stanisława Majewskiego i sygnowany „Katowice, 4 grudnia 1938 r.” Było to konieczne ze względu na użycie przez autora niezbędnej terminologii górniczej. Opisywany egzemplarz pracy Stefana Krukowskiego pozostaje zatem niezwykłym świadectwem historii badań pola górniczego w Krzemionkach.

Opr. dr Szymon Modzelewski – Dział Archeologii MHA