Platerowane koziołki

Fetowanie wydarzeń rodzinnych, towarzyskich czy politycznych od zawsze skupiało się wokół stołu. Stół jako centralne miejsce zdarzeń odzwierciedlał ambicje, status majątkowy, pozycję społeczną, smak artystyczny i obycie gospodarza, a pośrednio również zaproszonych gości. Od wieków służył temu piękny sprzęt stołowy, dostępny w możliwie przystępnej cenie, co zapewniło długi żywot dokonanemu w 1743 roku wynalazkowi platerowania.

Drobnym, lecz przydatnym przedmiotem wśród nakryć stołowych były koziołki, które produkowane były już w XIX wieku. Według definicji z katalogu sztućców Frageta z 1938 roku, koziołek to„podstawka, najczęściej srebrna, platerowana, rzadko porcelanowa, składająca się z pręta zakończonego z obu stron krzyżakiem”. Taki koziołek znajduje się w zbiorach naszego Muzeum. Został on wyprodukowany w warszawskiej w firmie „Bracia Henneberg” na początku XX wieku. Jest on platerowany srebrem na mosiądzu. Składa się z prostej poprzeczki o długości 9 cm, zakończonej z obu stron prostym krzyżakiem o ściętych narożach. Całkowita wysokość koziołka wynosi około 2,3 cm. Poprzeczka utrzymywała ułożone na niej sztućce około 1,5 cm nad obrusem. W ostatniej ćwierci XIX wieku wprowadzono nowe wzory koziołków, w których krzyżak zastąpiły inne elementy. Mogły to być figurki zwierząt (pies, niedźwiedź, słoń, wiewiórka) lub odpowiednio skomponowane formy roślinne. Takim przykładem jest kolejny koziołek, który również znajduje się w naszych zbiorach. Został on wyprodukowany w warszawskiej firmie Norblina na początki XX wieku. Różni się on od poprzedniego zakończeniem poprzeczki, która zwieńczona jest z obu stron krzyżakiem w formie gałązki.

Początkowo koziołki produkowano ze szkła i porcelany, jednakże były one drogie i nietrwałe. Najtrwalsze okazały się srebrne i platerowane. Nowymi wzorami, wprowadzonymi na początku XX wieku, były koziołki projektowane jako jednolite figurki zwierzęce, np. jamnik lub skaczący zając. Typowo secesyjnym egzemplarzem była podstawka w formie gałązki zakończonej kwiatem maku. Koziołki na ogół nie tworzyły kompletów ze sztućcami. Wyjątkiem była próba opracowania takiej kompozycji, podjęta przez braci Henneberg (podstawki i sztućce ozdobiono tym samym motywem róży) oraz firmę Józefa Frageta (ozdobiono motywem lwa). Koziołki pojawiły się najwcześniej w domach zamożnych, a z czasem zyskały popularność wśród klasy średniej, zwłaszcza te platerowane. Były one używane głównie podczas posiłków codziennych. W niektórych domach do dzisiaj podtrzymuje się tradycję używania koziołków wśród nakryć stołowych.

Opr.: B. Dzioba