Grobowiec megalityczny z Broniszowic

Wśród stanowisk archeologicznych powiązanych z Krzemionkowskim Regionem Pradziejowego Górnictwa Krzemienia Pasiastego, wpisanego na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO są także pradziejowe miejsca pochówku. Można wśród nich wyróżnić pradziejowy grobowiec megalityczny z Broniszowic.

Stanowisko z grobowcem megalitycznym, oznaczone numerem V w Broniszowicach (gm. Bodzechów, pow. ostrowiecki, woj. świętokrzyskie) znajduje się na obszarze Wyżyny Sandomierskiej. Zostało usytuowane na szczycie rozwidlonego wzgórza o wysokości 267,9 m n. p. m. Było to wzniesienie górujące nad okolicą i widoczne ze wszystkich stron. Położone tu stanowisko archeologiczne zostało odkryte w trakcie badań powierzchniowych, prowadzonych w 1970 roku przez dr. J. T. Bąbla. Obiekt oznaczony literą A badał wykopaliskowo wspomniany archeolog w latach 1992 i 1995.

Była to konstrukcja kamienno-ziemna wyposażona w drewnianą komorę. Grób był wzniesiony na planie zbliżonym do wydłużonego trapezu lub wydłużonego trójkąta i był ograniczony dwoma zbieżnymi pasmami płyt i brył kamiennych (granitowych, piaskowcowych, wapiennych i kwarcytowych). Pierwotnie miał ok. 10 metrów szerokości i ok. 25-30 metrów długości. Pierwotna wysokość grobowca wynosiła ok. 2 metrów. Nasyp budowli był wykonany z lessu. Grobowiec był usytuowany na osi przebiegającej od północnego wschodu w kierunku południowego zachodu. Konstrukcja grobowca była częściowo zniszczona przez prace rolne oraz przez okop z czasów I wojny światowej.

W obrębie grobowca oprócz kamiennej konstrukcji obstawy zidentyfikowano komorę grobową ze śladami ogniska, trzy słabo zachowane szkielety ludzkie, ślady po dwóch ogniskach, fragment zarysu nieokreślonej jamy. Grobowiec posiadał najprawdopodobniej komorę grobową z konstrukcją kamienną w swojej wschodniej części. Został w niej pochowany zmarły, położony na wznak, na osi wschód-zachód. Towarzyszyły mu naczynia ceramiczne, m. in. flasza z kryzą, której pozostałości odkryto w pobliżu szkieletu. We wschodniej części grobowca wbudowano konstrukcję drewnianej komory obrzędowej wraz z paleniskiem, o rozmiarach 4 na 2 metry. W obrębie grobowca odnotowano także obecność pochówków wtórnych. Nie wiadomo, który z odkrytych pochówków można uważać za pochówek centralny. Nie wiadomo także, ilu pochowano tu zmarłych, ze względu na stopień zniszczenia grobowca. W trakcie prowadzonych na stanowisku prac wykopaliskowych odnaleziono liczne fragmenty ceramiki kultury pucharów lejkowatych i dwa fragmenty średniowiecznych naczyń ceramicznych z XI-XII wieku, liczne narzędzia z krzemienia i czertu, zabytki wykonane z innych rodzajów skał, gliniany wałek, narzędzia kościane, muszle małży i kości zwierzęce.

Grobowiec megalityczny z Broniszowic związany jest ze skupiskiem osadniczym kultury pucharów lejkowatych w górnym biegu Kamionki, którego centrum była osada w Stryczowicach. Wokół tego centrum osadniczego lokowały się miejsca pochówków. Grobowiec z Broniszowic stanowił swego rodzaju replikę domu (tzw. dom zmarłych). Był on najprawdopodobniej połączony drogą z osadą na stanowisku nr X w Broniszowicach, co byłoby charakterystyczne dla megalitycznego obrządku pogrzebowego na obszarze Europy Środkowej. Przed budową obszar planowanego grobowca został oczyszczony ogniem z roślinności. Następnie wytyczono oś budowy w kierunku wschodu Słońca określonym dniu oraz plan konstrukcji. Po zgromadzeniu na miejscu odpowiedniej ilości kamienia, drewna i lessu rozpoczęto wznoszenie budowli. Po wzniesieniu kamiennego obramowania przystąpiono do budowy nasypu grobowca i drewnianej komory w jego wschodniej części. Przynajmniej jedna osoba zmarła została pochowana tu w trakcie konstrukcji grobowca. Pochówkom towarzyszyły rozbudowane obrzędy pogrzebowe, o czym świadczą liczne znaleziska przedmiotów ruchomych. W przedniej komorze grobowca palono wielokrotnie ogniska, co może świadczyć o powtarzających się obrzędach ku czci pochowanych w nim zmarłych. Pochówek w obstawie kamiennej (szkielet nr 3) jest datowany na 3640-3480 lat przed Chr. lub na 3650-3400/3300 lat przed Chr. na podstawie formy znalezionej przy nim flaszy z kryzą. Datowanie radiowęglowe pozwoliło uściślić te ustalenia i datować szkielet na ok. 3700-3500 lat przed Chr. Ognisko nr 1 datowane jest na podstawie tej samej metody na ok. 4000-3900 lat przed Chr., a materiał z dołka posłupowego z przedsionka grobowca na ok. 3800-3700 przed Chr. Datowanie to wskazuje, że obiekt funkcjonował w fazach I-III grupy południowo-wschodniej kultury pucharów lejkowatych, czyli ok. 3900/3800-3400/3300 przed Chr.

Grobowiec w Broniszowicach był co najmniej przez kilka stuleci ważnym obiektem o charakterze kultowym, istotnym dla lokalnej społeczności kultury pucharów lejkowatych. Był kilkukrotnie naprawiany.

W 2012 roku na terenie parku archeologicznego (rekonstrukcji pradziejowej osady) w Krzemionkach zrekonstruowano grobowiec megalityczny z Broniszowic w skali 1:1. Od tego czasu jest on udostępniony dla turystów zwiedzających Krzemionki.

Opr. dr Szymon Modzelewski – Dział Archeologii MHA

Źródła zdjęć:
J. T. Bąbel, J. Braziewicz, Grobowiec megalityczny społeczności kultury pucharów lejkowatych ze stanowiska V-A w Broniszowicach, powiat ostrowiecki, województwo świętokrzyskie. Datowanie obiektów, (w:) A. Jedynak, (red.), Krzemionki: 100 lat od odkrycia, Silex et Ferrum, vol. 2, Ostrowiec Świętokrzyski, 2023, s. 255-267.
M. Florek, Cmentarzyska kultury pucharów lejkowatych na Wyżynie Sandomierskiej. Historia i stan badań, Wiadomości Archeologiczne, t. LX, 2008, s. 97-123.
J. T. Bąbel, Broniszowice, st. V, gm. Bodzechów, woj. kieleckie, Informator Archeologiczny : badania 26, 1992, s. 9
J. T. Bąbel, Próba rekonstrukcji grobowca megalitycznego ze stanowiska V w Broniszowicach, pow. Ostrowiec Świętokrzyski, (w:) J. Libera, K. Tunia (red.), Idea megalityczna w obrządku pogrzebowym kultury pucharów lejkowatych, Lublin-Kraków, 2006, s. 271-288.