Książka „Monografie kościołów w dekanacie opatowskim” ks. J. Wiśniewski

W zbiorach biblioteki Muzeum Historyczno-Archeologicznego w Ostrowcu Świętokrzyskim znajdują się cenne książki, których tematyka dotyczy zabytków znajdujących się na obszarze obecnego województwa świętokrzyskiego. Jedną z nich jest dzieło ks. Jana Wiśniewskiego Monografie kościołów w dekanacie opatowskim, lepiej znane pod skróconym tytułem Dekanat opatowski.

Książka została wydana w Radomiu w roku 1908, a zatem jeszcze przed pierwszą wojną światową. Długość linii grzbietu książki wynosi 23 cm, a szerokość 14,5 cm. Podane wymiary zbliżają książkę do współczesnego formatu A5. Książka posiada 572 strony z numeracją  arabską i jedną nienumerowaną kartę tablicy. Książka oprawiona jest w oryginalną, twardą oprawę, ozdobioną elementami płóciennymi na rogach i od strony grzbietu oraz elementami tłoczonymi na powierzchni. Na okładce znajduje się imię i nazwisko autora, tytuł dzieła, rok i miejsce wydania oraz nazwa drukarni. Po karcie tytułowej i stronie redakcyjnej, zawierającej notę cenzora kościelnego dopuszczającą dzieło do druku, następuje mapa dekanatu opatowskiego, a następnie właściwa treść książki. Książka została wydrukowana w znanej drukarni Jana Kantego Trzebińskiego w Radomiu. Stan zachowania książki należy ocenić jako dobry.

Tematem dzieła ks. J. Wiśniewskiego są parafie, kościoły i zabytki dekanatu opatowskiego ówczesnej diecezji sandomierskiej. Książka opisuje dzieje i zabytki poszczególnych parafii dekanatu, wychodząc niekiedy także poza ich kościelną historię. Obficie przytacza inskrypcje i inne źródła historyczne dotyczące dziejów opisywanego obszaru. Zawiera liczne ryciny przedstawiające zabytki dekanatu opatowskiego. Są one reprodukcjami rysunków autorstwa Bolesława Polankiewicza i Jana Boguckiego. W dziele znajdziemy informacje m. in. o Ostrowcu, Ćmielowie, Opatowie, Denkowie, Szewnej, Krynkach, Grzegorzowicach, Bodzentynie, Waśniowie i o wielu innych miejscowościach. Opisuje ona najciekawsze zabytki i przytacza wiele dokumentów odnalezionych przez autora w archiwach kościelnych i w archiwum hipoteki w Radomiu.

Ks. Jan Wiśniewski (1876-1943) był kapłanem rzymskokatolickim, kanonikiem sandomierskim, znanym społecznikiem, kolekcjonerem, historykiem i regionalistą. Ukończył gimnazjum w Radomiu i seminarium duchowne w Sandomierzu. Działał głównie na terenie ówczesnej diecezji sandomierskiej. Był organizatorem szkół, bibliotek, spółdzielni i organizacji społecznych. Interesował się zabytkami ziemi sandomierskiej. W 1936 roku otrzymał dyplom uznania Polskiego Towarzystwa Krajoznawczego za osiągnięcia na polu krajoznawstwa ziemi sandomierskiej i za zorganizowanie Muzeum PTK w Radomiu. Był współpracownikiem Komisji Historycznej PAU w Krakowie. Wielokrotnie odznaczano go za działalność społeczną i na polu ochrony zabytków. Był kolekcjonerem pamiątek przeszłości i chętnie wertował dawne rękopisy, kodeksy i dokumenty w archiwach i bibliotekach. Był posiadaczem licznych zbiorów archiwaliów i zabytków, które starał się gromadzić i udostępniać społeczeństwu. Większą część swoich zbiorów podarował Polskiemu Towarzystwu Krajoznawczemu. Stały się ona zaczątkiem Muzeum PTK w Radomiu. Inne stały się częścią zbiorów Muzeum Diecezjalnego w Sandomierzu.

Monografia dekanatu opatowskiego była pierwszą z serii monografii dekanatów diecezji sandomierskiej. Autor zaczął ją pisać jako wikariusz parafii w Ćmielowie. Wydał w sumie 13 tomów serii opisującej dekanaty wspomnianej diecezji. Prace ks. Wiśniewskiego, oparte w dużej mierze o źródła archiwalne są do dziś kopalnią bezcennych wiadomości dla historyków, historyków sztuki i regionalistów. Monografie dekanatów to najważniejsza część dorobku ks. Jana Wiśniewskiego. Zawierają cenne dane o historii kościołów, parafii i poszczególnych miejscowości. Pozytywnie oceniali je wybitni polscy historycy, tacy jak Władysław Semkowicz czy Władysław Konopczyński. Praca pt. Monografie kościołów w dekanacie opatowskim stanowi cenny zbiór informacji dotyczących regionalnej historii, wielokrotnie cytowanych w pracach naukowych. Jest to dzieło, którego nie może pominąć żaden historyk ani regionalista świętokrzyski.

Opr. dr Szymon Modzelewski – Dział Archeologii MHA