Pole górnicze „Borownia”

W skład Krzemionkowskiego Regionu Pradziejowego Górnictwa Krzemienia Pasiastego, wpisanego na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO i pozostającego pod merytoryczną opieką Muzeum Historyczno-Archeologicznego w Ostrowcu Świętokrzyskim, wchodzi szereg stanowisk archeologicznych związanych z pradziejowym górnictwem. Jednym z nich jest pole górnicze znane pod nazwą „Borownia”.

Jest ono położone na obszarze Przedgórza Iłżeckiego. „Borownia” znajduje się w woj. świętokrzyskim, w powiecie ostrowieckim, na obszarze gminy Ćmielów, 7,25 km na południowy wschód od Krzemionek. Znajduje się na terenie geologicznej niecki Magoń-Folwarczysko, tak samo jak pole górnicze Krzemionki.

Pole górnicze zajmuje 2,1 hektara powierzchni. Ma formę podzielonego na 2 segmenty pasa ciągnącego się z północnego zachodu na południowy wschód. Jego szerokość wynosi 30 metrów. Całość pasa pola górniczego liczy około 700 metrów długości. Obie części pola porasta las i otaczają pola uprawne. Na obszarze pola górniczego dotrwał do naszych czasów w dobrym stanie krajobraz pogórniczy złożony z hałd i zapadlisk poszybowych. Krzemień pasiasty występuje w dwóch ławicach.

Zespół pradziejowych kopalń „Borownia” został odkryty we wrześniu 1921 przez Stefana Krukowskiego, prowadzącego we współpracy z Janem Samsonowiczem poszukiwania źródeł surowców krzemiennych na obszarze pomiędzy Wisłą a Pilicą. Podczas prowadzonych na powierzchni pola górniczego badań, Krukowskiemu i Samsonowiczowi udało się zebrać ok. 340 kg narzędzi i odpadków krzemiennych. Odnalezione wyroby zaliczono wówczas do wyróżnianej przez ówczesnych archeologów w Europie kultury kampinijskiej, datowanej na okres przejściowy pomiędzy mezolitem a neolitem. Początkowo S. Krukowski nie rozpoznał Borowni jako zespołu kopalń krzemienia, co uległo zmianie po odkryciu pola górniczego w Krzemionkach. 23 sierpnia 1935 roku kielecki Wojewódzki Konserwator Zabytków formalnie uznał kopalnię Borownia za zabytek chroniony prawem.

W okresie międzywojennym Borownię badali m. in. Stefan Krukowski i Ludwik Sawicki. Po II wojnie światowej kontynuowali oni swoje prace, a nowym badaczem obiektu stał się Zygmunt Krzak, który datował Borownię na neolit lub wczesną epokę brązu. W latach 80-tych XX wieku badania prowadzili tu archeolodzy z Instytutu Archeologii UW, a w kolejnym dziesięcioleciu także z specjaliści z Katedry Archeologii UMCS z Lublina. Na początku XXI wieku badania powierzchniowe na obszarze pola górniczego „Borownia” prowadzili archeolodzy z Zakładu Epoki Kamienia Instytutu Archeologii i Etnologii PAN w Warszawie, a także z Samodzielnej Pracowni Prehistorycznego Górnictwa Krzemienia IAE PAN. W latach 2010-2013 badania georadarowe zostały tu przeprowadzone przez firmę Proton-Archeo na zlecenie Stowarzyszenia Naukowego Archeologów Polskich. W 2017 roku Muzeum Historyczno-Archeologiczne w Ostrowcu Świętokrzyskim i Instytut Archeologii UKSW zorganizowały i przeprowadziły badania wykopaliskowe Borowni.

Badania geofizyczne prowadzone na omawianym stanowisku wykazały, że pod ziemią znajdują się pradziejowe wyrobiska kopalniane, podobne do tych z Krzemionek. Są to najprawdopodobniej kopalnie niszowo-galeriowe i filarowo-komorowe. Na powierzchni pola górniczego widnieje doskonale zachowany krajobraz nakopalniany, stanowiący prawdziwy pradziejowy krajobraz poprzemysłowy. Tylko na niewielkim odcinku pola górniczego taki krajobraz nie występuje, ponieważ został on zatarty przez późniejszą działalność człowieka (uprawa roli, budowa drogi). W trakcie badań archeologicznych prowadzonych w 2017 roku udało się rozpoznać hałdy kopalniane, których struktura, składająca się głównie z grubego gruzu wapiennego potwierdziła istnienie w Borowni kopalń. Odsłonięto także pradziejowe szyby kopalniane, z których pobrano węgle drzewne do datowania metodą węgla radioaktywnego C¹⁴. Na obszarze pola górniczego odkryto także pozostałości warsztatów krzemieniarskich w pobliżu szybów kopalnianych. Odkryto kilka półwytworów siekier, odłupki krzemienne, fragmenty konkrecji i rdzenie oraz tłuki kamienne. Są to świadectwa działalności produkcyjnej prowadzonej na obszarze kopalń.

Wydobywany w Borowni krzemień pasiasty służył przede wszystkim do wyrobu siekier. Na obszarze kopalni Borownia znaleziono także grace górnicze wykonane z krzemienia. Specjaliści wskazują, że były one mocowane w drewnianych oprawach i używane jako narzędzia wykonywania innych prac górniczych. Grace takie były narzędziami używanymi przez górników należących do kultury mierzanowickiej. We wczesnej epoce brązu krzemień pasiasty był wydobywany na wielu polach górniczych w dolinie rzeki Kamiennej. W większości przypadków są to niewielkie pola górnicze. Eksploatacja ograniczała się do płytkich partii złóż. Środek ciężkości eksploatacji krzemienia pasiastego przeniósł się w epoce brązu z Krzemionek na mniejsze pola górnicze. Wyroby z tego surowca rozchodziły się wówczas głównie na obszarze Wyżyny Sandomierskiej.

Daty radiowęglowe uzyskane z kopalni Borownia wskazują, że tutejsze pole górnicze było użytkowane w okresie 2300-1600/1500 przed Chr., a więc we wczesnej epoce brązu. Eksploatowała je ludność kultury mierzanowickiej, na co, oprócz podanej chronologii, wskazują znaleziska makrolitycznego noża tylcowego typu „Zele” i zaawansowanej formy ostrza siekiery krzemiennej. Znaleziono także dwa egzemplarze małych siekierek bądź przecinaków krzemiennych oraz niewielki fragment kości jelenia (Cervus elaphus). Warto dodać, że do północno-zachodniej krawędzi pola górniczego „Borownia” przylegała niewielka osada, nazwana przez S. Krukowskiego „Osiedliskiem przy zrobach”. Na jej obszarze odkryto w trakcie badań powierzchniowych neolityczne materiały kultury pucharów lejkowatych. Mogło to być małe osiedle związane z eksploatacją kopalń i położone jednocześnie w pobliżu doliny rzeki Kamiennej, będącej główną arterią komunikacyjną.

Opr. dr Szymon Modzelewski oraz Artur Jedynak – Dział Archeologii MHA

Źródło zdjęć: Krzemionki Nomination Dossier (wniosek o wpis Krzemionkowskiego Regionu Pradziejowego Górnictwa Krzemienia Pasiastego)