Stanowisko archeologiczne w Krzczonowicach

Wśród stanowisk archeologicznych sąsiadujących z Krzemionkowskim Regionem Pradziejowego Górnictwa Krzemienia Pasiastego, wpisanym na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO, znajdują się miejsca badane przez pracowników Muzeum Historyczno-Archeologicznego w Ostrowcu Świętokrzyskim. Jednym z nich jest stanowisko 63 w Krzczonowicach (woj. świętokrzyskie, pow. ostrowiecki, gm. Ćmielów).

Leży ono na terenie lessowej Wyżyny Sandomierskiej. Znajduje się na miejscu eksponowanym na niewielkim cyplu (lessowym wzniesieniu) na krawędzi małej doliny. Jest to stanowisko zajmujące powierzchnię ok. 3 hektarów, na której występuje materiał zabytkowy. Kilkadziesiąt lat temu dokonano tu przypadkowego odkrycia grobu skrzynkowego z popielnicami i biżuterią z brązu, oraz kilku denarów rzymskich.

Badania powierzchniowe prowadzono na tym stanowisku na przełomie lat sześćdziesiątych i siedemdziesiątych XX wieku i w roku 1997. W czasie badań powierzchniowych stwierdzono występowanie zabytków związanych z kultura amfor kulistych i kulturą pomorską.

W latach 2006-2011 przebadano wykopaliskowo obszar 7 arów, a prospekcją geofizyczną objęto teren o powierzchni 3,5 hektara. Cele wykopalisk miały charakter zarówno badawczy, jak i konserwatorski. Badacze chcieli rozpoznać w kilku miejscach i zadokumentować rozpoznane na powierzchni obiekty zagrożone przez erozję i orkę. W roku 2006 archeolodzy zdołali odsłonić 10 jam i pozostałości pochówku ludzkiego. Były to obiekty związane z kulturą amfor kulistych. W jamie nr 9 odkryto depozyt półwytworów rdzeniowych narzędzi z krzemienia pasiastego. W kolejnych latach badań archeolodzy natrafili na kolejne 19 obiektów, których większość była związana z grupą tarnobrzeską kultury łużyckiej. Kilka obiektów przypisano kulturze trzcinieckiej i przeworskiej, a także kulturze amfor kulistych. Były to głównie jamy gospodarcze, a w jednej z nich odkryto pochówek bydlęcy. Dzięki przeprowadzonym w 2010 roku badaniom geofizycznym udało się odkryć na opisywanym stanowisku ponad 100 kolejnych obiektów. Na stanowisku odsłonięto w czasie wykopalisk 45 obiektów i pozyskano oraz zadokumentowano 7637 zabytków ruchomych.

Najciekawsze odkrycia na terenie stanowiska związane są z pozostałościami osady kultury amfor kulistych, tej samej, która eksploatowała pole górnicze w Krzemionkach. Jej pozostałości to obiekty archeologiczne o zróżnicowanej formie, wielkości i funkcji. Największej liczby zabytków dostarczyły jamy oznaczone przez odkrywców numerami 3 i 5. Były to głębokie obiekty (100 i 140 cm głębokości), w których znaleziono zabytki ceramiczne, krzemienne, kamienne, a także wykonane z kości i poroża. W jamach 3 i 27 odkryto ślady po słupach wkopywanych w dno. Oznacza to, że niektóre obiekty były zadaszone i posiadały drabiny, a także, że pełniły funkcje produkcyjne. W głębokiej na prawie 2 metry jamie nr 33 odkryto pochodzący z czasów kultury amfor kulistych pochówek krowy, którą przed wrzuceniem do jamy poćwiartowano. Na stanowisku w Krzczonowicach odkryto także ok. 1500 fragmentów naczyń. Udało się zrekonstruować w sumie trzy naczynia, w tym jedną amforę. Zdobione są one odciskami stempelków i sznurów. Oprócz naczyń wydobyto także ok. 400 fragmentów glinianej polepy, stanowiącej w przeszłości pokrycie powierzchni ścian budynków. Zachowały się na nich odciski drewnianych palików i słupów, a także dranic i plecionki. Pozwala to na rekonstrukcję sposobu wznoszenia neolitycznych domów, które były konstrukcjami z drewna i gliny. Odkryte narzędzia krzemienne (ok. 300) były używane na co dzień w gospodarstwie domowym. Są to głównie wiórowe i odłupkowe narzędzia retuszowane i kilka krzemiennych siekier. Zostały wykonane z wielu rodzajów krzemienia: świeciechowskiego, czekoladowego, pasiastego, wołyńskiego kredowego i narzutowego, co świadczy o dostępie mieszkańców osady do wielu dobrej jakości surowców. Depozyt półwytworów siekier i dłuta krzemiennego z obiektu nr 9 składał się z form gotowych, lub niemal gotowych, ale jeszcze nie oszlifowanych. Inne zabytki kamienne to tłuki, rozcieracze, płyty szlifierskie i podkładki wykonane z piaskowca, lub fragmentów głazów narzutowych (skał krystalicznych). Wśród ponad 1500 znalezionych kości zwierzęcych i fragmentów poroża wyróżniono zarówno narzędzia (ostrza, dłuta, szydła i in.), jak i odpadki konsumpcyjne. Obok kości bydła i czaszek kóz lub owiec odkryto także szczątki psa. Archeolodzy odkryli na stanowisku także liczne muszle ślimaków i małży, mające znaczenie dla rekonstrukcji dawnego środowiska. Znaleziska muszli ślimaka wstężyka austriackiego (Caucasotachea vindobonensis) wskazują, że na obszarze otaczającym osadę pod koniec neolitu panował krajobraz otwarty, zbliżony do stepowego. Znajdowały się tu murawy kserotermiczne, na których wypasano zwierzęta. Taka sytuacja musiała panować wówczas na szerokich obszarach Wyżyny Sandomierskiej.

Osada w Krzczonowicach była dużym i trwałym osiedlem kultury amfor kulistych. Duża ilość często przecinających się jam świadczy o jego intensywnym zasiedleniu. Miała ona najprawdopodobniej powierzchnię ok. 1,5 hektara. Datowanie termoluminescencyjne pozwoliło określić, że osada była zamieszkana ok. 2590-2300 lat przed Chr. (z możliwym marginesem błędu wynoszącym 250 lat). Oznacza to, że istniała w późnej fazie rozwoju kultury amfor kulistych.

Opr. dr Szymon Modzelewski, Artur Jedynak – Dział Archeologii MHA