Stanowisko archeologiczne „Za garncarzami”

Wśród stanowisk archeologicznych położonych w pobliżu Krzemionkowskiego Regionu Pradziejowego Górnictwa Krzemienia Pasiastego, wpisanego na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO są interesujące stanowiska związane z pradziejowym wydobyciem krzemienia. Takim miejscem jest stanowisko „Za garncarzami” w Ożarowie (woj. świętokrzyskie, pow. opatowski, gm. Ożarów).

Zostało ono odkryte przez Stefana Krukowskiego w lipcu 1923 roku. Krukowski zebrał wraz z Zygmuntem Szmitem sporą ilość materiałów zabytkowych z powierzchni stanowiska. Po powstaniu rezerwatu archeologicznego w Krzemionkach jego strażnicy zostali zobowiązani do dwukrotnego w ciągu roku zbierania zabytków z powierzchni opisywanego stanowiska. Zbierane tu materiały nie doczekały się w większości opracowania, a spora ich część zaginęła w czasie II wojny światowej. W 1960 roku prowadził badania powierzchniowe Tadeusz R. Żurowski, a w latach 1960, 1967-1968 Zygmunt Krzak, który dokładnie spenetrował teren kopalń i sąsiednich kamieniołomów. W tym samym czasie w Państwowym Muzeum Archeologicznym w Warszawie podjęto prace inwentaryzacyjne zabytków z Ożarowie, które zostały zebrane jeszcze w okresie międzywojennym. Część tych zabytków znajdowała się na terenie rezerwatu w Krzemionkach. W latach 1979-1991 badacze z Instytutu Archeologii Uniwersytetu Warszawskiego pod przewodnictwem Janusza Budziszewskiego prowadzili kompleksowe badania na stanowisku „Za garncarzami” w Ożarowie. Obejmowały one badania powierzchniowe, geomorfologiczne, geofizyczne i wykopaliskowe.

Stanowisko „Za garncarzami” w Ożarowie jest położone na obszarze Przedgórza Iłżeckiego. Leży w północnej części Ożarowa, na południowo-wschodnim stoku wzniesienia zbudowanego ze opok górnokredowych, zawierających czerty i krzemienie i leżących na nich osadów czwartorzędowych (glin i piasków gliniastych). Występują tu konkrecje krzemienne o średnicy od kilku do kilkudziesięciu centymetrów, a także duże płaskury krzemionkowe. Były one przedmiotem eksploatacji pradziejowych górników.

Pradziejowe pole górnicze leży w obniżeniu biegnącym skośnie do stoku wzniesienia. Znajdują się w jego obrębie dwa progi, które dzielą pole górnicze na trzy części. W północnej, najwyższej części stanowiska archeolodzy zlokalizowali jeden szyb kopalni jamowej o średnicy 130 centymetrów i głębokości 260 centymetrów. Został on wykopany w celu eksploatacji konkrecji krzemiennych leżących na wtórnym złożu w spągu utworów czwartorzędowych. Odkryto tu też narzędzia górnicze wykonane ze skał krystalicznych. W środkowej części pola górniczego wydobywano krzemienie leżące w  mocno zwietrzałych warstwach opok. Odkryto tu gęstą sieć płytkich kopalń, leżących blisko siebie. Były to kopalnie jamowe i niszowe. Jedna z odkrytych tu kopalń niszowych miała ok. 3 metrów głębokości. Średnica szybu wynosiła tu 180 na 130 centymetrów. Nisze sięgały 140 centymetrów od ściany szybu. W zasypisku opisywanego szybu archeolodzy odnaleźli fragment rogowego narzędzia górniczego. Najniższa, południowa część pola górniczego „Za garncarzami” ulokowana jest już w przybrzeżnej partii doliny. Eksploatowano tu gruz opoki zawierający okruchy krzemieni i druzgot wielkich płaskurów krzemiennych. Eksploatacja i obróbka krzemienia były w tej partii pola górniczej najintensywniejsze. Archeolodzy odsłonili tu szyby sześciu kopalń. Były to proste doły eksploatacyjne. Na powierzchni pola górniczego znajdowały się pracownie krzemieniarskie, w których wytwarzano głównie charakterystyczne dla kultury mierzanowickiej noże sierpowate, a także ostrza siekier dwuściennych i masywne odłupki. Pozostałością prac krzemieniarzy są bardzo liczne odłupki, łuski i fragmenty druzgotu krzemiennego. Do obróbki krzemienia stosowano tu twarde tłuki kamienne i miękkie tłuki z poroża. Wyrabiano tutaj gotowe noże sierpowate. Rozchodziły się one wśród ludności kultury mierzanowickiej na Wyżynie Sandomierskiej. Docierały one nawet do miejsc odległych o 100 kilometrów od opisywanego stanowiska. Wśród znalezisk z pola górniczego „Za garncarzami” występowały także kuliste i dyskowate tłuki, oraz płaskie płyty kamienne. Były to narzędzia do obróbki krzemienia wykonane ze skał magmowych i piaskowca. Na powierzchni pola górniczego odkryto także fragmenty naczyń ceramicznych, należących do kultury ceramiki sznurowej i kultury mierzanowickiej. Odkryte w wypełniskach szybów muszle ślimaków: wstężyka austriackiego (Caucasotachea vindobonensis) i zaroślarki pospolitej (Fruticicola fruticum) wskazują na występowanie otwartego i lekko zacienionego środowiska krzewiastego w okresie eksploatacji kopalń.

Złoża krzemienia z pola górniczego „Za garncarzami” były eksploatowane już w późnym neolicie, w połowie III tys. przed Chr., przez ludność kultury ceramiki sznurowej i kultury złockiej. Około 2100-1600 lat przed Chr. pole górnicze eksploatowała ludność kultury mierzanowickiej.

Stanowisko archeologiczne „Za garncarzami” stanowi jeden z najciekawszych przykładów pradziejowych pól górniczych z końca neolitu i wczesnej epoki brązu. Stanowi część świętokrzyskiego zagłębia krzeminionośnego, eksploatowanego od epoki kamienia do wczesnej epoki brązu.

Opr. dr Szymon Modzelewski, Artur Jedynak – Dział Archeologii MHA

Źródła zdjęć:
W. Brzeziński (red.), Kopalnie krzemienia na stanowisku „Za garncarzami” w Ożarowie, Warszawa, 2020.
J. Budziszewski, W. Grużdź, Kopalnia krzemienia w Ożarowie, stanowisko „Za garncarza” w świetle dawnych i nowych badań, (w:) D. Piotrowska, W. Piotrowski, K. Kaptur, A. Jedynak (red.), Górnictwo z epoki kamienia : Krzemionki – Polska – Europa : W 90 rocznicę odkrycia kopalni w Krzemionkach, Silex et Ferrum, vol. 1, Ostrowiec Świętokrzyski, 2014, s. 147-166.