Stanowisko archeologiczne „Mały Gawroniec”

Wśród stanowisk archeologicznych sąsiadujących z Krzemionkowskim Regionem Pradziejowego Górnictwa Krzemienia Pasiastego, wpisanym na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO szczególnie wyróżnia się stanowisko na wzgórzu Mały Gawroniec w Ćmielowie (woj. świętokrzyskie, pow. ostrowiecki, gm. Ćmielów).

Jest ono położone na pograniczu Wyżyny Sandomierskiej i Przedgórza Iłżeckiego, na północnym skraju wspomnianej wyżyny. Leży nad doliną rzeki Kamiennej, na wschód od osady kultury pucharów lejkowatych na wzgórzu Gawroniec-Pałyga w Ćmielowie, w jej bezpośrednim sąsiedztwie. Jest to stanowisko archeologiczne w Ćmielowie oznaczone numerem 95. Znajduje się ono w rejonie wysoko położonych wysoczyzn lessowych, pociętych wąwozami i dolinami denudacyjnymi małych cieków wodnych, w pobliżu doliny rzeki Kamiennej i jej dopływu Przepaści. Stanowi najdalej wysunięty na wschód kraniec lokalnej wysoczyzny lessowej. Jest to cypel pocięty wąwozami. Wzgórze Mały Gawroniec zajmuje powierzchnię ok. 7370 metrów kwadratowych. Jego długość wynosi 150 metrów, a szerokość 65 metrów. Wysokość stoków wzgórza wynosi ok. 8 metrów. W toku prowadzonych wierceń i badań geologicznych stwierdzono istnienie na terenie stanowiska kopalnej niecki, niewidocznej dziś w terenie.

Opisywane stanowisko zostało odkryte w 2004 w trakcie badań powierzchniowych prowadzonych przez M. Przeździeckiego z Instytutu Archeologii Uniwersytetu Warszawskiego, choć pierwsze zabytki z jego powierzchni zebrali już w latach trzydziestych XX wieku strażnicy rezerwatu w Krzemionkach działający pod kierunkiem Stefana Krukowskiego. W 1982 roku S. Sałaciński z PMA w Warszawie zebrał na tym stanowisku ciekawą kolekcję narzędzi krzemiennych, wyraźnie różniących się od okazów neolitycznych. W 1991 roku w rejonie Gawrońca specjaliści z PMA zebrali kolejne zabytki krzemienne wskazujące na ich paleolityczną metrykę. W 2004 roku przeprowadzone przez archeologów z UW badania powierzchniowe doprowadziły do odkrycia na Małym Gawrońcu stanowiska archeologicznego górnopaleolitycznej kultury magdaleńskiej. W tym samym roku przeprowadzono na stanowisku wykopaliskowe badania sondażowe. Kolejne, szeroko zakrojone badania wykopaliskowe prowadzili na Małym Gawrońcu w latach 2005-2009 archeolodzy z PMA i IA UW w Warszawie.

Na terenie stanowiska odkryto pozostałości obozowiska łowiecko-zbierackiej kultury magdaleńskiej z późnego paleolitu. Archeolodzy przebadali 4,48 ara, czyli około 5% powierzchni całego stanowiska. Materiał zabytkowy widoczny na powierzchni koncentrował się na obszarze około 30 arów w północno-zachodniej części stanowiska. Zlokalizowali 3 obiekty kultury magdaleńskiej oraz 4 obiekty grupy tarnobrzeskiej kultury łużyckiej. Zarejestrowano ponad 14 tys. zabytków krzemiennych, 6 przedmiotów wykonanych z obsydianu, ponad 1400 fragmentów ceramiki kultury łużyckiej, a także 1028 przedmiotów kamiennych i 18 przedmiotów hematytowych. Wśród masy narzędzi krzemiennych identyfikowanych z kulturą magdaleńską trzeba wyróżnić: rylce wiórowe, wiórki tylcowe, przekłuwacze, wióry, rdzenie. Sporadycznie występowały nieliczne zabytki wykonane z krzemienia pasiastego. Zabytki krzemienne występowały na stanowisku w kilku zauważalnych koncentracjach.

Najciekawszymi znaleziskami okazały się obiekty będące pozostałościami konstrukcji obozowiska paleolitycznej kultury magdaleńskiej. Obiekt nr 1 był owalnym zaciemnieniem gruntu o średnicy ok. 2 metrów, wyraźnym zarysie i równym dnie. Miąższość obiektu wynosiła ok. 0,5 metra. Wydzielono w jego obrębie dwie warstwy, a liczne znaleziska przedmiotów kamiennych, krzemiennych i hematytowych świadczą o jego intensywnym użytkowaniu. Obiekt nr 1 stanowił pozostałości budynku w typie półziemianki, z obrzeżeniem z mat lub plecionek wypełnionych lessową polepą i gruzem wapiennym. Interpretacja funkcji obiektu nr 1 przysporzyła odkrywcom wielu problemów. Jest to bowiem obiekt o charakterze unikatowym. Większość znalezionych w jego obrębie zabytków trafiła tam na skutek procesów erozyjnych. Badacze stwierdzili, że rozmiary półziemianki są za małe, by mogła stanowić ona obiekt mieszkalny. Opisywanej konstrukcji brak także analogii z innych stanowisk kultury magdaleńskiej. Prof. S. K. Kozłowski twierdził jednak, że opisywany obiekt mógł z powodzeniem służyć jako mieszkanie dla jednej, bądź kilku osób. Wskazywał, że podobne rozmiarami założenia znane są np. ze stanowiska Kostenki I. Mogły one spełniać funkcje mieszkalne, a we wnętrzu półziemianki, na podłodze lub na otaczającym ją stopniu-ławie mogło spać kilka osób. Na Małym Gawrońcu funkcjonowało zatem niewielkich rozmiarów podstawowe obozowisko łowców kultury magdaleńskiej. Mogło ono w tym miejscu funkcjonować z przerwami nawet kilka lat.

Oprócz narzędzi krzemiennych i pozostałości konstrukcji na szczególną uwagę zasługują zabytki kamienne odnalezione na Małym Gawrońcu. Były to przedmioty wykonane z chalcedonitu, piaskowca, łupków, granitoidów, gnejsu i wapienia. Skały te zostały pozyskane z wychodni położonych w promieniu 15-20 km od stanowiska, oraz drogą zbierania narzutowych otoczaków polodowcowych. Wykonane z nich przedmioty to przede wszystkim tłuki, pojemniki, lampki, płytki o rozmaitej funkcji, a także figurki i przedmioty o charakterze symbolicznym, takie jak fragmenty zdobionych krążków wykonanych z hematytu (tzw. rondelles). Wśród tych ostatnich szczególnie wyróżniają się odciski skamieniałości oraz przedmioty zdobione rytymi liniami. Zjawiska zbierania skamieniałości i  wytwarzania kamiennych przedmiotów zdobionych rytymi liniami znajdują liczne analogie na stanowiskach kultury magdaleńskiej ze Środkowej i Zachodniej Europy.

Na podstawie metody termoluminescencyjnej ustalono, że obozowisko na Małym Gawrońcu funkcjonowało w okresie ok. 18-13 tys. lat temu, to znaczy w późnoplejstoceńskich ciepłych interstadiałach Bølling i Allerød. Zajmowała ono powierzchnię ok. 10-15 arów. Usytuowano je w strategicznym miejscu, na wzniesieniu, u stóp którego rzeka Kamienna skręca gwałtownie na północ, blisko prawdopodobnej trasy wędrówek stad zwierząt, na które polowano. Dawało ono dostęp do obszarów o odmiennych walorach ekologicznych i stanowiło być może wschodnioświętokrzyskie centrum osadnicze kompleksu magdaleńskiego. W kolejnych epokach Mały Gawroniec był wykorzystywany i odwiedzany przez różne grupy ludzkie. Znaleziono tu materiały związane z kulturami neolitu (kultura ceramiki wstęgowej rytej, kultura malicka, kultura pucharów lejkowatych) i epoki brązu. W epoce żelaza istniała tu niewielka osada ludności grupy tarnobrzeskiej kultury łużyckiej.

Warto zajrzeć na stronę poświęconą temu stanowisku przygotowaną przez Instytut Archeologii UW: https://www.archeologia.uw.edu.pl/Cmielow_95/stanowisko/index.html.

„Mały Gawroniec” jest również jednym z punktów na trasie spaceru „Muzeum Lokalnie: GAWRONIEC”, który znajduje się w ofercie edukacyjnej naszego muzeum.

Opr. dr Szymon Modzelewski – Dział Archeologii MHA

Źródło zdjęć: M. Przeździecki, W. Migal (red.), Na granicy światów: Obozowisko kultury magdaleńskiej w Ćmielowie, woj. świętokrzyskie, Warszawa, 2020